Projekt Miasto to niegdyś zapis działań prowadzonych w ramach warsztatów etnograficznych, jakie prowadziłam w IEiAK UAM. Obecnie kontynuuję go sama. To dokumentowanie, etnograficzno-wizualne zajawki. Repozytorium do wzięcia i wykorzystania. Agata Stanisz - adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM
Creative Commons License

Blog > Komentarze do wpisu
Śródka: mapa mentalna (autorka Anna Cegłowska)

Śródka jest niczym małe miasteczko w wielkim mieście. Położona na prawym brzegu Warty, stanowi wyróżniający się nie tylko nazwą fragment dzielnicy Nowe Miasto. W przeciwieństwie do tak charakterystycznych dla tej części miasta blokowisk, na Śródce dominują stare kamienice, a kocie łby nie są rzadkością. Boga jest także historia tego zakątka, który własne prawa miejskie zyskał już w XV wieku.                

Niewielka Śródka liczy sobie zaledwie kilka ulic oraz posiada bardzo wyraźne granice, które stanowią: od zachodu rzeka Cybina, od północy nasyp kolejowy, a od wschodu oraz południa szerokie i ruchliwe arterie miejskie. Z tych właśnie powodów zdecydowałam, że wybranych mieszkańców tej części miasta poproszę o narysowanie mapy mentalnej całej Śródki, a nie konkretnej drogi od do. Chciałam się przekonać jak ‘Śródczanie’ postrzegają miejsce, w którym mieszkają, a przede wszystkim jakie elementy przestrzeni są dla niech ważne i dlaczego.                

Moimi rozmówcami oraz autorami map zostali: mieszkająca od urodzenia na Śródce pani Maria (73 lata); pani Ewa (50 lat), która przeprowadziła się na Śródkę 26 lat temu, a od 16 lat także tu pracuje prowadząc sklep spożywczo-warzywniczy; studentka Dominika (26 lat) wynajmująca od 3 lat na Śródce mieszkano na poddaszu oraz jej sąsiad Paweł (30 lat), który zamieszkał na Śródce 4 lata temu. Wywiady zostały przeprowadzone w domach rozmówców, a także w przypadku pani Marii w jej rodzinnej Pracowni Witraży, znajdującej się oczywiście na Śródce. Domowa, przyjazna atmosfera nie powodowała pośpiechu w rysowaniu oraz odpowiadaniu na pytania. Pozostawiłam moim rozmówcą także swobodę w wyborze przyborów do rysowania – mogli wybierać pomiędzy cienkopisami, flamastrami, ołówkami i kredkami.                

Okazało się, że uzyskane mapy mentalne, mimo że przedstawiają ten sam obszar, diametralnie różnią się od siebie, nie tylko estetyką wykonaniem, precyzją oraz ilością zawartych szczegółów, ale także wielkością obszaru, który przedstawiają. Mapa pani Marii jako jedyna obejmuje całą Śródkę z wyraźnym zaznaczeniem jej granic oraz przebiegiem ulic. Z kolei pani Ewa starała się narysować ten fragment Śródki, który przemierza w drodze do pracy i z powrotem. Na mapie Dominiki pojawiła się południowa część Śródki, gdyż tu właśnie znajduje się jej dom, znane sklepy oraz ulice stanowiące jej stałą trasę spacerów. Pozostałej części Śródki Dominika nie zna, w związku z tym nie zawarła jej na rysunku. Najmniej związany z Śródką jest Paweł, dlatego na jego mapie przedstawiona została jedynie najbliższa okolica budynku, w którym mieszka. Nietrudno zatem zauważyć, iż im dłużej dana osoba zamieszkuje Śródkę, im więcej czasu na niej spędza oraz im silniej czuje się z nią związana, tym dokładniejszy i bardziej całościowy obraz tego zakątka miasta rysuje się w jej głowie. Znamienne jest, że nazwy ulic pojawiły się jedynie na mapach starszych mieszkanek Śródki (pani Maria, pani Ewa), młodzi (Dominika, Paweł) otwarcie się przyznali, że nie znają z nazwy prawie żadnej śródeckiej ulicy.                

Mimo tak znacznych różnic pomiędzy poszczególnymi mapami, można wyróżnić grupę obiektów, które znalazły się na wszystkich bądź prawie wszystkich z nich. Na każdym rysunku ujrzymy, podpisany bądź nie, otwarty nie dalej niż rok temu Most Jordana na Cybinie oraz położony w centrum Śródki kościół św. Małgorzaty. Ponadto na trzech mapach pojawia się: poczta, cukiernia, salon samochodowy Saab, oraz ulice: Ostrówek, Filipińska i Bydgoska. Znamienne jest też to, że trzy osoby umieściły w centrum mapy swój dom. Dodatkowo, u pani Ewy jest on większy od pozostałych budynków znajdujących się na rysunku, a u Dominiki posiada trójwymiarowy charakter. Warto też zwrócić uwagę na inną specyfikę mapy Dominiki – rysując Śródkę nie zastosował ona bowiem jedynie rzutu z góry, tak jak pozostałe osoby, lecz rzut z góry i z boku. Dzięki temu widzimy na rysunku Śródkę taką, jaką widzi Dominika z okien tramwaju jadąc na i z uczelni.                

Na początku spotkania prosiłam każdą osobę o komentarz podczas rysowania. Wszystkie wypowiedzi spisywałam skwapliwie, gdyż okazały się bardzo cennym źródłem informacji, ściśle związanych z otrzymaną mapą mentalną. Bez komentarzy trudno byłoby mi na przykład odtworzyć kolejność w jakiej pojawiały się na rysunku poszczególne obiekty. Ponadto każdy taki element zyskał dodatkową charakterystykę, ujawniony został też powód umieszczenia go na mapie. Dominika przykładowo zaznaczyła aptekę, gdyż zanosi do niej przeterminowane leki, na jej mapie pojawił się także sklep a’la mięsny, gdyż zawsze kupuje w nim bułki, które są tanie i nienadmuchane. Od niej dowiedziałam się również, że w cukierni można trafić na stare pieczywo, na poczcie pracują niesympatyczne panie, a z kolei w warzywniaku sprzedawczynie są bardzo miłe.                 Wspomniany komentarz okazał się też kluczem do mapy pani Marii. Jej rysunek z pozoru nieczytelny i chaotyczny, pełen nic nieznaczących kresek, jest w rzeczywistości prawdziwą skarbnicą wiedzy o Śródce dawnej i obecnej. Mapa mentalna pani Marii, której rysowanie zajęło niemal godzinę, zawiera w sobie setki niedostrzegalnych szczegółów i drobiazgów – stare lipy i mur wokół kościoła, bruk na ulicy Filipińskiej, kapliczkę na wzgórku za szkołą, dwutraktowe kamienice i ukryte podwórka. Jest także bramą do przeszłości. Pani Maria rysując współczesną Śródkę cały czas powraca do lat dzieciństwa i tego co było kiedyś. Na jej mapie zaznaczona jest nieistniejąca Brama Berlińska i fort. Dzięki narracji pani Marii wiem, że tam gdzie dzisiaj jest pasaż ze sklepikami była niegdyś fabryka octu i musztardy, a na Rynku Gródeckim stał szachulcowy dom. Narysowanie mapy mentalnej okazało się zatem wspaniałym przyczynkiem do podróży w czasie i przestrzeni, do przemierzania ulic Śródki takich, jakimi były w latach 30. i 40. XX wieku, i jakimi są obecnie.”  

czwartek, 03 lipca 2008, antropologia_miasta